لعاب و تکنیک های لعاب کاری چیست​؟

لعاب درواقع یک کاور یا پوشش بسیار نازک است که روی بدنه ظروف سرامیکی اعمال می شود تا آن ها را ضدآب، بادوام، بهداشتی و زیبا نماید. این ماده پس از قرار گرفتن در کوره ابتدا ذوب شده و به شکل یک لایه سخت و درخشان روی گل قرار می گیرد. از مهمترین روش های لعاب کاری هم می توان به روش های غوطه وری، اعمال با قلم مو، اسپری کردن (پیستوله) و لعاب کاری ریختنی اشاره کرد که به دلیل گسترده بودن این مبحث در ادامه همین مطلب کامل بررسی می کنیم که لعاب کاری چیست و انواع لعاب را نیز با توجه کاربردهای مختلف آن معرفی می کنیم.

لعاب چیست؟

همانطور که در ابتدای مطلب و فایل صوتی درج شده در قیمت قبلی توضیح داده شد، لعاب یک پوشش نازک و شیشه ای است که روی سطح ظروف و اشیای سفالی یا سرامیکی قرار می گیرد. این ماده که ترکیبی از:

• پودر سنگ های معدنی
• سیلیس و مواد دهنده ذوب

است و به صورت مایع روی ظرف خام یا پخته شده اعمال می شود. زمانی که این ظروف در کوره های مخصوص با دمای بسیار بالا حرارت می بینند، این پوشش پودری ذوب شده و پس از خنک شدن، به یک لایه سخت، صاف، درخشان و شیشه ای تبدیل می شود که به بدنه گل متصل شده است.

هدف اصلی از لعاب کاری، غیرقابل نفوذ کردن ظروف در برابر مایعات و افزایش استحکام و بهداشت آن ها است، زیرا سفال بدون لعاب متخلخل بوده و آب را به خود جذب می کند. برای مثال، یک لیوان سفالی ساده بدون لعاب نمی تواند گزینه مناسبی برای نوشیدن چای باشد چون مایع را به درون دیواره های خود می کشد و شستشوی آن سخت است؛ اما وقتی دیواره داخلی و خارجی این لیوان با یک لایه لعاب پوشانده و پخته می شود، کاملا ضدآب شده و می توان به راحتی در آن مایعات داغ ریخت و آن را مانند ظروف چینی و شیشه ای به سادگی شستشو داد.

فرمول ساخت لعاب چیست؟

فرمول ساخت لعاب یک دستور ثابت ندارد و با توجه به نوع بدنه، دمای پخت و ظاهر مورد نظر تغییر می کند. اما به طور کلی از سه بخش اصلی سیلیس به عنوان ماده شیشه ساز، آلومینا برای افزایش پایداری و جلوگیری از روان شدن بیش از حد، و مواد گدازآور مانند فلدسپات، اکسید کلسیم، اکسید سدیم یا اکسید پتاسیم برای کاهش دمای ذوب تشکیل می شود.

برای مثال، یک فرمول ساده لعاب می تواند شامل چهل درصد فلدسپات، سی درصد سیلیس، بیست درصد کائولن و ده درصد کربنات کلسیم باشد که پس از وزن کردن، آسیاب و الک کردن با مقدار مناسبی آب مخلوط می شود تا دوغابی یکنواخت به دست آید. سپس می توان برای ایجاد رنگ از اکسیدهای فلزی یا رنگدانه های سرامیکی استفاده کرد، اما فرمول نهایی باید ابتدا روی نمونه کوچک آزمایش شود. زیرا نتیجه لعاب به دمای کوره، نوع خاک، ضخامت لایه و شرایط پخت بستگی دارد.

انواع روش ها و تکنیک های لعاب کاری

روش ها و تکنیک های اصلی لعاب کاری شامل موارد زیر است:

• تکنیک غوطه وری (غرقابی)
• تکنیک اعمال با قلم مو (قلم مویی)
• تکنیک اسپری کردن (پیستوله)
• تکنیک ریختنی (آبشاری)
• تکنیک لعاب کاری با اسفنج
• تکنیک های تزیینی خاص (مانند لعاب کاری واکس مقاوم و لعاب کاری راکو)

روش غوطه وری (غرقابی)

در این روش، ظرف سفالی را با استفاده از انبرهای مخصوص به طور کامل یا تا نیمه در داخل مخزن بزرگی از دوغاب لعاب فرو می برند و پس از چند ثانیه بیرون می کشند. این تکنیک برای ظروفی که سطح یکدست دارند بسیار مناسب است، زیرا لعاب به سرعت و به طور کاملا یکنواخت روی تمام بخش های داخلی و خارجی ظرف می نشیند؛ اما برای اجرای آن نیاز به حجم زیادی از لعاب مایع است.

روش اعمال با قلم مو (قلم مویی)

در این روش، لعاب با استفاده از قلم موهای نرم و پهن روی سطح ظرف کشیده می شود. این تکنیک به سفالگر اجازه می دهد که کنترل زیادی روی محل قرارگیری لعاب داشته باشد و بتواند طرح ها و رنگ های مختلف را در بخش های مختلف یک ظرف اعمال کند. برای رسیدن به پوشش مناسب معمولا نیاز است که دو تا سه لایه لعاب روی کار زده شود و صبر کرد تا هر لایه پیش از لایه بعدی کاملا خشک شود.

روش اسپری کردن (پیستوله)

در این روش، دوغاب لعاب با استفاده از یک دستگاه کمپرسور هوا و پیستوله به صورت ذرات بسیار ریز و غبار روی ظروف پاشیده می شود. این تکنیک برای ظروف بزرگ، مجسمه ها و کارهای تزیینی که برجستگی و فرورفتگی زیادی دارند عالی است، زیرا لعاب بدون ایجاد رد قلم مو یا ضخامت اضافی در گوشه ها، یک پوشش نازک و بسیار یکنواخت روی کل کار ایجاد می کند.

روش ریختنی (آبشاری)

در این روش، لعاب مایع را با استفاده از یک پارچ یا ظرف دهانه گشاد به صورت مستقیم روی بدنه ظروف می ریزند. این تکنیک معمولا برای لعاب کاری بخش داخلی کوزه ها و گلدان ها یا ایجاد افکت های تزیینی و شره ای روی بدنه خارجی ظروف استفاده می شود و اجازه می دهد تا لایه های رنگی مختلف به صورت اتفاقی روی هم بلغزند و طرح های زیبایی بسازند.

روش لعاب کاری با اسفنج

در این روش، یک اسفنج طبیعی یا مصنوعی را به لعاب آغشته کرده و با ضربات ملایم روی بدنه سفال می زنند. این تکنیک بیشتر برای کارهای هنری و تزیینی کاربرد دارد و بافت های خال خالی، ابروباد یا سایه روشن های جالبی روی سطح ظرف ایجاد می کند که با روش های دیگر به راحتی قابل دستیابی نیست.

روش های تزیینی خاص

این روش ها شامل تکنیک هایی مانند استفاده از واکس یا موم برای پوشاندن بخش هایی از ظرف است تا لعاب به آن نقاط نچسبد و طرح خاک زیرین نمایان بماند. همچنین تکنیک های خاصی مانند راکو وجود دارد که در آن ظروف داغ را مستقیما از کوره بیرون آورده و در مخازن مواد کاهنده قرار می دهند تا افکت های فلزی و ترک های منحصر به فرد روی لعاب ایجاد شود.

چرا باید از لعاب سفالگری استفاده کنیم؟

همانطور که احتمالا می دانید بدنه سوفالی به تنهایی دارای حفره های بسیاری ریز و میکروسکوپی است که موجب می شود مایعات را به خود جذب نماید و آلودگی ها در تار و پود آن باقی بماند. به همین جهت است که استفاده از لعاب ضرورت پیدا می کند. درواقع با استفاده از لعاب یک لایه شیشه ای و نفوذناپذیر، ظرف را کاملا بهداشتی و ضدآب می کند. به عنوان مثال اگر شما در یک کاسه سفالی بدون لعاب سوپ یا غذای چرب بخورید، چربی و بوی غذا به داخل بدنه خاک نفوذ می کند و هر چقدر هم آن را بشویید باز هم بوی ناخوشایند می دهد و تمیز نمی شود، در حالی که با داشتن یک لایه لعاب، ظرف شما دقیقا مانند یک بشقاب چینی به راحتی شسته شده و هیچ اثری از غذا روی آن باقی نمی ماند.

اجزای تشکیل دهنده لعاب سفال

اجزای تشکیل دهنده لعاب سفال عبارتند از:

• سیلیس (ماده شیشه ساز)
• آلومینا (ماده تثبیت کننده و قوام دهنده)
• گدازآورها یا کمک ذوب ها (اکسیدهای فلزی مانند فلدسپات، کربنات کلسیم، اکسید روی و سرب)
• عوامل رنگ دهنده (اکسیدهای فلزی رنگی مانند اکسید مس، اکسید کبالت، اکسید آهن و کروم)
• مات کننده ها (مانند اکسید قلع و اکسید زیرکونیوم)

سوالات متداول در مورد لعاب و تکنیک های لعاب کاری چیست​؟