برنامه ریزی تولید چیست

همانطور که می دانید راز موفق شدن در هر کاری، برنامه ریزی درست است. به همین دلیل برنامه ریزی تولید یکی از ارکان های اساسی مدیریت تولید در سازمان ها و شرکت ها است که برای بهینه سازی فرایند تولید کالا یا خدامات انجام می شود.

در واقع، برنامه ریزی تولید شامل مجموعه ای فعالیت ها و تصمیم گیری ها است که برای تعیین و تخصیص منابع، زمان بندی تولید و مدیریت موجودی ها انجام می شود چون سازمان ها برای انجام عملیات های آینده به برنامه ریزی دقیق تولید نیاز دارند.

وظیفه برنامه ریزی تولید بر عهده کارشناس برنامه ریزی تولید است و اگر به صورت اصولی انجام شود به بهینه سازی فرایندهای تولید و افزایش بهره وری سازمان کمک می کند.

ما در این مقاله در وب سایت رسمی آریا تهران (معتبرترین مرکز آموزش فنی و حرفه ای کشور) قصد داریم به صورت کامل به آموزش برنامه ریزی تولید بپردازیم و سپس کنترل تولید و موجودی ها را آموزش دهیم.

جهت دریافت مشاوره رایگان، آشنایی با دوره های آموزشگاه آریا تهران و ثبت نام فقط کافی است که با شماره تلفن 02191098500 تماس بگیرید.

برنامه ریزی تولید چیست

برنامه ریزی تولید یکی از مهم ترین شاخه های کاربردی مهندسی صنایع است و همچنین به عنوان یکی از مهم ترین ارکان های مدیریتی در کارخانه ها، سازمان ها و شرکت ها محسوب می شود، چون به صورت مستقیم به بهینه سازی فرایند تولید کالا یا ارائه خدمت کمک می کند.

تعریف برنامه ریزی تولید به معنای فرآیند تصمیم گیری در مورد منابعی است که سازمان برای تولید آینده اش به آن نیاز دارد. برنامه ریزی تولید به انگلیسی production planning گفته می شود.

به زبان ساده تر، برنامه ریزی تولید یک سیستم منسجم و هماهنگ است که سازمان تولیدی با استفاده از آن می تواند به صورت منطقی برنامه های خود را برای تولید محصولات در آینده در نظر گرفته و اجرایی کند.

برنامه ریزی تولید علاوه بر تخصیص و مدیریت منابع مصرفی، شامل برنامه هایی در جهت کنترل فرایند تولید، مدیریت فضای کاری و تجهیزات، طراحی سیستم تولید و منابع انسانی نیز می شود.

برای درک بهتر از برنامه ریزی تولید باید با مراحل کلی و فرایند تولید محصولات آشنا باشید. به همین دلیل توصیه می کنیم حتما مطلب آموزشی فرایند تولید چیست را مطالعه کنید.

اهمیت برنامه ریزی تولید

برنامه ریزی تولید مهم ترین عامل موفقیت هر کسب و کار است که اگر به صورت اصولی و درست انجام شود، نتیجه آن جلب رضایت مشتری، افزایش سودآوری و بهبود روند تولید با هزینه مقرون به صرفه می شود.

پس مهم ترین دستاوردهای برنامه ریزی تولید اصولی عبارت اند از:

• کاهش هزیه های اضافی و ضایعات
• افزایش بهره وری
• پاسخگویی به نیازهای بازار
• جلب رضایت مشتریان
• ارتقا کیفیت محصولات
• تامین به موقع مواد مصرفی
• بهبود کارآفرینی و نوآوری

با برنامه ریزی تولید حتی می توانید تولید ناخالص داخلی سازمان را محاسبه کنید و راهکاری مناسبی برای رشد این شاخص مهم ارائه دهید.

اگر نمی دانید تولید ناخالص داخلی چیست و چرا باید آن را محاسبه کنید می توانید مقاله آموزشی تفاوت تولید خالص و ناخالص داخلی چیست را مطالعه کنید.

برنامه ریزی تولید به چه صورت انجام می شود؟

همانطور که گفته شد، برنامه ریزی تولید یعنی اینکه به صورت آگاهانه مشخص کنیم که یک کارخانه در یک دوره زمانی مشخص چقدر تولید محصولات را انجام دهد تا پاسخگوی بازار بوده و در عین حال تولید مازاد نداشته باشد. اما این برنامه ریزی به دو صورت انجام می شود.

• برنامه ریزی استراتژیک: در این نوع از برنامه ریزی، سازمان تولیدی با بررسی تقاضا و بازار، نقاط قوت و ضعف خود و همچنین اهداف مورد نظر، استراتژی های لازم را برای تولید محصولات در بازه زمانی بلند مدت (مثلا چند سال) مشخص می کند.

• برنامه ریزی عملیاتی: در این نوع برنامه ریزی نیز، سازمان تولید کننده با جمع آوری اطلاعات لازم، برنامه های خود را برای تولید محصولات در بازه زمانی کوتاه مدت مشخص می کند. علاوه بر این، حجم، زمان و مکان تولید هر محصول نیز در این برنامه ریزی مشخص می شود.

لازم به ذکر است که امور مرتبط به بودجه بندی این نوع برنامه ریزی ها بر عهده حسابدار تولیدی یا حسابدار صنعتی سازمان می باشد. برای آشنایی با این شغل و بازار کار آن، می توانید مقاله حسابداری صنعتی چیست را مطالعه کنید.

انواع برنامه ریزی تولید

ما تا این قسمت از مقاله گفتیم که برنامه ریزی تولید خیلی خلاصه یعنی اینکه با در نظر گرفتن تمام بخش ها و ظرفیت های سازمان، مشخص کنیم که کارخانه در یک بازه زمانی مشخص چقدر تولید داشته باشد تا بتواند نیاز بازار را برطرف کند و به اهداف مورد نظر خود نیز برسد.

برنامه ریزی تولید انواع مختلفی دارد که عبارت اند از:

1. برنامه ریزی تولید کوتاه مدت (معمولا کمتر از سه ماه)
2. برنامه ریزی تولید میان مدت ( از سه تا هجده ماه)
3. برنامه ریزی بلند مدت (بیش از 18 ماه)

در تمام برنامه ریزی های تولید، باید همه چیز، حتی کوچک ترین موارد مثل ترتیب انجام کارها، پرسنل هر بخش از تولید، مواد اولیه مورد نیاز و… مشخص شده باشد.

همچنین برای تولید میزان مشخص شده، ترتیب انجام کارها، سازماندهی پرسنل و میزان ماده اولیه مورد نیاز به چه صورتی باشد که منجر به حصول نتایج مطلوب شود. 

لازم به ذکر است که بودجه بندی های لازم برای هر نوع برنامه ریزی تولید توسط بخش حسابداری تولیدی هر سازمان انجام می شود. در ادامه روش های مهم برای برنامه ریزی تولید را معرفی می کنیم.

روش های برنامه ریزی تولید

همانطور که متوجه شدید در برنامه ریزی تولید مباحثی از جمله زمان، منابع و هزینه ها مطرح است. به همین دلیل روش های مختلفی برای برنامه ریزی تولید وجود دارد که رایج ترین آنها را می توانید در قالب جدول زیر مشاهده کنید:

برنامه‌ریزی تولید به روش MRP	چه نوع محصولاتی، به چه مقدار و در چه زمانی تولید شوند.
برنامه‌ریزی تولید به روش ظرفیت‌محور (CRP)	تمرکز بر ظرفیت واقعی ماشین‌آلات و نیروی کار.
برنامه ریزی نیازمندی های اولیه (MRP)	چه مواد و قطعاتی، در چه زمانی و به چه مقدار لازم باید تهیه شوند.
برنامه ریزی گردش کار	هر کار باید توسط چه فرد یا دستگاهی، در چه زمانی و به چه ترتیبی انجام شود.

در ادامه این مطلب مهم ترین روش های برنامه ریزی تولید را توضیح خواهیم داد.

برنامه ریزی تولید mps چیست

در پاسخ به سوال برنامه ریزی اصلی تولید mps چیست؟ باید گفت که این روش برنامه ریزی تولید تعیین می کند که چه نوع محصولاتی، به چه مقدار و در چه زمانی تولید شوند.

در واقع، MPS بر اساس پیش بینی تقاضا، سفارشات مشتری، زمان تحویل، محدودیت های سازمان و… انجام می شود. این روش زمانبندی اصلی تولید نام دارد.

برنامه ریزی نیازمندی های مواد (MRP)

برنامه ریزی نیازمندی های مواد یا MRP یک سیستم ساختار یافته است که به کارخانه ها کمک می کند تا دقیقا بدانند چه مواد و قطعاتی، در چه زمانی و به چه مقدار لازم دارند.

این سیستم اطلاعات مختلفی از جمله برنامه تولید، موجودی انبار و لیست اجزای تشکیل دهنده محصول را دریافت می کند و بر اساس آن زمان سفارش مواد را مشخص می کند. هدف اصلی این روش از برنامه ریزی تولید این است که از کمبود مواد جلوگیری شود.

این موضوع علاوه بر کنترل هزینه ها و جلوگیری از خرید مواد اضافی، کیفیت پاسخگویی به مشتری را نیز افزایش می دهد. همچنین، از این روش بیشتر در صنایع تولیدی پیچیده مثل صنایع خودروسازی یا لوازم خانگی استفاده می شود.

برنامه ریزی ظرفیت

برنامه ریزی ظرفیت فرایندی است که مشخص می کند یک سازمان چقدر ظرفیت تولیدی نیاز دارد تا بتواند سفارش ها یا تقاضای پیش بینی شده را برآورده کند.

منظور از ظرفیت نیروی انسانی، ماشین آلات، فضای تولید یا حتی سیستم های پشتیبانی می باشد. هدف از این روش این است که اختلاف بین ظرفیت موجود و ظرفیت مورد نیاز به حداقل برسد.

همچنین در برنامه ریزی ظرفیت، مدیران باید تقاضاهای آینده، محدودیت های تجهیزاتی و نیروی انسانی خود را بررسی کنند و در صورت نیاز این ظرفیت ها را افزایش یا کاهش دهند.

برنامه ریزی گردش کار

در روش برنامه ریزی گردش کار مسیر دقیق انجام فعالیت های تولیدی مشخص می شود. یغنی تعیین می شود که هر فرایند تولید باید توسط چه فردی و با چه دستگاهی، در چه زمانی و با چه ترتیبی انجام شود. گردش کار یک نقشه جریان تولید است. به این ترتیب از خطا در فرایند تولید یا دوباره کاری جلوگیری می شود.

برنامه ریزی تولید ادغامی

یکی دیگر از روش های برنامه ریزی تولید در جهت بهبود فرایند تولید و کاش هزینه ها، روش برنامه ریزی تولید ادغامی می باشد. هدف این روش از برنامه ریزی تولید، استفاده بهینه از نیروی انسانی و فیزکی برای کاهش هزینه ها می باشد.

توجه داشته باشید که برنامه ریزی تولید ادغامی بیشتر برای سازمان هایی که تقاضای فصلی دارند مناسب است.

برنامه ریزی تولید در کارخانه

برنامه ریزی تولید به عنوان یک نقشه راه برای رسیدگی به اهداف کارخانه می باشد چون مسیر تولید، مدت زمان و نحوه تولید در بازه زمانی مشخص را تعیین می کند. به این ترتیب برنامه ریزی درست باعث می شود که تمام منابع از جمله مواد اولیه، تجهیزات و منابع انسانی در زمان و مکان مورد نیاز اسفاده شوند.

به همین دلیل بسیاری از شرکت های تولیدی به دنبال استخدام کارشناس برنامه ریزی تولید مجرب هستند تا با برنامه ریزی های درست به افزایش بهره وری در جهت اهداف شرکت کمک کنند.

پیشنهاد ویژه: اگر شما هم می خواهید در آینده ای نزدیک، به عنوان یک مدیر تولید یا کارشناس برنامه ریزی تولید موفق در صنایع حیاتی کشور مشغول به کار شوید، باید با اصول مدیریت زمان و نحوه برنامه ریزی درست آشنا باشید.

آموزش برنامه ریزی تولید و کنترل موجودی ها

همانطور که گفته شد در فرایند برنامه ریزی تولید، ابتدا تقضا و نیاز بازار پیش بینی می شود تا بتوان بر اساس ظرفیت شرکت تولیدی، استراتژی های لازم برای دوره های کوتاه مدت، میان مدت یا بلند مدت آینده در نظر گرفته شود.

مهم ترین هدف برنامه ریزی تولید، کنترل موجودی ها است. موجودی ها شامل مواد اولیه، قطعات نیمه ساخته و کالاهای نهایی می شود که نگهداری آنها هزینه هایی مثل هزینه های انبارداری، بیمه و… دارد.

هدف از کنترل موجودی نیز این است که همواره مواد اولیه لازم برای تولید موجود باشند و مواد مازاد خریداری نشود.

پس به صورت خلاصه، برنامه‌ریزی تولید و کنترل موجودی دوتا از ارکان های مهم مدیریتی هر شرکت تولیدی هستند که به هم وابسته می باشند. یعنی بدون کنترل صحیح موجودی ممکن است منجر به کمبود یا مازاد مواد گردد و کنترل موجودی بدون برنامه‌ریزی تولید نیز نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای واقعی بازار باشد.

روش های کنترل موجودی

برای کنترل موجودی روش های مختلفی وجود دارد که مهم ترین آنها شامل موارد زیر می شود:

• شمارش دستی: کالاها توسط نیروی انسانی شمارش شده و نتایج با لیست موجودی مقایسه می شود.
• سیستم دائمی: موجودی ها و بهای تمام سده به صورت لحظه ای در طول ساا به روزرسانی می شود.
• سیستم ادواری: موجودی معمولا سالی یک بار محاسبه می شود.
• روش ABC: کالاها بر اساس اهمیت به سه گروه a و B و C تقسیم می شود و هر گروه کنترل می شود.
• روش (JIT): در این روش تمرکز بر حداقل نگه داشتن موجودی و دریافت کالا دقیقا در زمان مورد نیاز دارد.
• روش اقتصادی سفارشی (EOQ): مقدار بهینه سفارش را برای کاهش هزینه‌های نگهداری و سفارش تعیین می‌کند.

نرم افزار برنامه ریزی تولید

نرم افزارهایی وجود دارد که با استفاده از آنها می توانید روند تولید را دقیق تر، سریع تر و بدون خطا مدیریت کنید.

این نوع نرم افزارها با جمع آوری اطلاعاتی مثل ظریفت خط تولید، سطح موجودی مواد اولیه، سفارش های مشتری و زمانبندی دستگاه ها تعیین می کنند که چه محصولی با چه مقدار، در چه زمانی و توسط کدام منابع تولید شود.

شما می توانید بهترین نرم افزار برنامه ریزی تولید را در قالب جدول زیر مشاهده کنید.

نام نرم افزار	ویژگی ها
Microsoft Project (MSP)	ابزاری قدرتمند برای برنامه‌ریزی و کنترل پروژه‌های متوسط تا بزرگ است.
SAP PP (Production Planning)	قوی‌ترین ماژول برنامه‌ریزی تولید در سطح جهان مناسب برای شرکت‌های متوسط تا بزرگ
Oracle NetSuite ERP	نرم‌افزار ابری با امکانات پیشرفته برای تولید مناسب شرکت‌هایی که نیاز به گزارش‌گیری دقیق دارند
Odoo Manufacturing	نرم‌افزار انعطاف‌پذیر با هزینه کمتر نرم‌افزار انعطاف‌پذیر با هزینه کمتر
Microsoft Dynamics 365 SCM	مناسب سیستم‌های تولیدی با مدل ساخت سفارشی یا انبوه امکانات قوی برای برنامه‌ریزی ظرفیت و زنجیره تأمین
Plex Manufacturing Cloud	نرم‌افزار کاملاً ابری مخصوص کارخانه‌ها مناسب کارخانجات با فرایندهای پیچیده
Katana MRP	بسیار ساده، کاربرپسند و مناسب کسب‌وکارهای کوچک گزینه مناسب برای استارتاپ‌ها و تولیدکنندگان سبک

برنامه ریزی تولید با اکسل

با استفاده از اکسل می توانید جدول های زمان بندی تولید، کنترل موجودی، ظرفیت خط و حتی مدل های MRP ساده ایجاد کنید. شما حتی می توانید با نرم افزار اکسل گزارش نیز تهیه کنید. برای آشنایی با انواع گزارش در حوزه تولید، می توانید مقاله گزارش چیست را مطالعه کنید.

شاخص های برنامه ریزی تولید

شاخص های کلیدی عملکرد (KPI) معیارهایی هستند که به شرکت ها کمک می کنند تا وضعیت و کارایی تولید خود را بسنجند. در واقع این شاخص ها برای این است که مدیران بفهمند که آیا تولید محصولات طبق برنامه ریزی های انجام شده پیش می رود یا خیر.

مهم ترین شاخص های KPI عبارت اند از:

• زمان توقف: نشان می دهد که تولید در چه مدت از زمان برنامه ریزی شده متوقف بوده است.
• زمان راه اندازی: مدت زمانی که برای آغاز تولید یا تغییر شرایط صرف می شود. (مثل تعویض مواد)
• نرخ تولید: تعداد واحدهای تولید شده در یک بازه زمانی مشخص را اندازه گیری می کند.

بازار کار شغل برنامه ریزی تولید

همانطور که در این مطلب گفتیم، انجام برنامه ریزی های تولید هر سازمان بر عهده کارشناس برنامه ریزی تولید می باشد. این نقش در شرکت های تولیدی برای پیش بردن اهداف سازمان ضروری است.

بسیاری از کارشناسان برنامه ریزی تولید و شغل های مرتبط با آن در صنایعی از جمله تولید محصولات شیمیایی، فلزات، محصولات دارویی و غذایی، تجهیزات حمل و نقل و… مشغول به کار هستند.

به صورت کلی بازارکار این شغل خوب است اما در سال های اخیر به علت وضعیت اقتصادی نامطلوب بسیاری از واحدهای تولیدی نقش کارشناس برنامه ریزی تولید را حذف کرده اند. اما با این حال اگر واقعا مهارت، تخصص و رزومه چشمگیر داشته باشید می توانید در بسیاری از صنایع با درآمد بسیار بالا اسخدام شوید.

اشتباهات رایج در برنامه ریزی تولید

برنامه ریزی تولید چالش های مخصوص خود را دارد. کوچک ترین اشتباه در برنامه ریزی تولید می تواند عواقب منفی برای فرایندهای تولید داشته باشد، هزینه ها را افزایش دهد و در نهایت کیفیت محصول افت پیدا کند. بارز ترین اشتباهاتی که می توان در برنامه ریزی تولید انجام داد عبارت اند از:

عدم پیش بینی مشکلات: در هر نوع برنامه ریزی تولید باید استراتژی های مدیریت ریسک نیز وجود داشته باشد تا بتوان از بروز مشکلات احتمالی جلوگیری کرد. مثلا اگر یک دستگاه در خط تولید خراب شود و شما در این برنامه ریزی بودجه لازم برای تعمیر آن را در نظر گرفته باشید، فشار زیادی روی منابع مالی شرکت وارد می کند.

تکیه کامل بر نرم افزارهای مدیریتی: درسته که نرم افزارهای مدیریت تولید می توانند هر لحظه از وضعیت تولید را در اختیار شما قرار دهند، اما بهتر است که فقط به این نرم افزارها تکیه نکنید و به صورت حضوری از خط تولید و برنامه ها بازدید کنید.

جمع بندی

ما در این مقاله از وب سایت رسمی آریا تهران (معتبرترین مرکز آموزش فنی و حرفه ای کشور) سعی کردیم به صورت کامل اهیمت برنامه ریزی تولید در صنایع مختلف را بررسی کنیم و روش های رایج برنامه ریزی تولید را معرفی کنیم. این مقاله به عنوان یک راهنمای جامع برای آموزش برنامه ریزی تولید و کنترل موجودی ها می باشد.

خوشحال می شویم که حتما نظرات و سوالات خود در رابطه با این مطلب آموزشی را در قسمت دیدگاه های انتهای صفحه درج کنید.

سوالات متداول